कसैका लागि दशैँ नयाँ लुगा, मीठो परिकार र घुमघामको अवसर हो; कसैका लागि ऋण थप्ने बाध्यता। कसैका लागि सत्ता, शक्ति र प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने मौका हो; कसैका लागि छाक टार्ने संघर्षबीच मुस्कुराउनुपर्ने दिन। एउटै देशमा दशैँका यति फरक अनुहार छन्, तर शुभकामना भने सबैलाई एउटै पठाइन्छ—‘दशैँको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!
दशैँ आएको छ। बजारमा भीड छ, पसलमा चमक छ, सामाजिक सञ्जालमा शुभकामनाको बाढी छ। घरघरमा टीका र जमराको तयारी हुँदै छ। तर यही रौनकको बीचमा एउटा असहज प्रश्न उभिएको छ-दशैँ साँच्चै सबैको घरमा आएको छ कि क्यालेन्डरमा मात्रै?
कसैको घरमा नयाँ सोफा आएको छ, कसैको घरमा चुलो बाल्ने चिन्ता उस्तै छ। कसैले दशैँका लागि हजारौँ रुपैयाँको किनमेल गर्छ, कसैले सय रुपैयाँको सामान किन्न पनि दुईपटक गोजी छाम्छ। कसैले विदेशबाट आएको पैसाले घर सजाउँछ, कसैले विदेशमा पसिना बगाइरहेको आफ्नै मान्छेको अनुहार मोबाइलको स्क्रिनमा हेरेर चाड मनाउँछ। देश एउटै हो, चाड एउटै हो, रातो टीका पनि एउटै हो। फरक यति हो—कसैका लागि दशैँ उत्सव हो, कसैका लागि परीक्षा।
सरकार फेरिन्छ, जनताको हिसाब फेरिँदैन
नेपालमा परिवर्तनका कुरा कहिल्यै पुराना हुँदैनन्। नयाँ सरकार आउँछ, नयाँ आश्वासन सुनिन्छ, नयाँ नारा गुञ्जिन्छ। जनताले पनि हरेकपटक आशाको झोला बोकेर नयाँ नेतृत्वलाई स्वागत गर्छन्। तर केही समयपछि फेरि उही प्रश्न फर्किन्छ—परिवर्तन आखिर कसको जीवनमा आयो?
नेताको भाषणमा देश समृद्ध भइसकेको अनुभूति हुन्छ। नागरिकको भान्सामा भने महँगीको हिसाब अझै मिलेको हुँदैन। मञ्चबाट रोजगारीका अवसरको घोषणा हुन्छ, तर युवाले अवसर खोज्न विदेश जाने टिकट काटिरहेका हुन्छन्। सुशासनका प्रतिबद्धता दोहोरिन्छन्, तर सामान्य नागरिकले सरकारी सेवा लिन कति दौडधुप गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्न उस्तै रहन्छ।
नेताका लागि दशैँ शुभकामना सन्देश जारी गर्ने अवसर होला। नागरिकका लागि भने वर्षभरिका खर्चको हिसाब मिलाउने समय पनि हो। नेताले देशको आर्थिक प्रगतिको तथ्याङ्क सुनाइरहँदा एउटा सामान्य परिवारले दाल, चामल, तेल, विद्यालय शुल्क र घरभाडाको हिसाब मिलाउन नसकेको यथार्थलाई कुन तथ्याङ्कले सम्बोधन गर्छ?
सरकारको सफलता भाषणको लम्बाइले होइन, नागरिकको जीवनमा आएको सहजताले मापन हुनुपर्छ। जनताले नेताको अनुहार फेरिएको मात्र होइन, आफ्नो अवस्था फेरिएको देख्न चाहेका छन्। किनकि सरकार फेरिँदा कुर्सीमा बस्ने मानिस बदलिन सक्छन्, तर भान्साको चुलोमा पाक्ने खाना बदलिन सकेन भने सर्वसाधारणका लागि परिवर्तन अझै अधुरै रहन्छ।
बच्चाको नयाँ लुगा र बाबाको पुरानो चिन्ता
दशैँमा एउटा बच्चाले बाबासँग नयाँ लुगा माग्छ। बाबा मुस्कुराउँदै भन्छन्, ‘हुन्छ, किनिदिउँला।’ बच्चा खुशी हुन्छ। उसलाई लाग्छ, दशैँ भनेकै नयाँ लुगा र मीठो खानाको पर्व हो।तर बच्चालाई के थाहा, बाबाको गोजीमा पैसाभन्दा बढी हिसाब छ। घरभाडा तिर्नु छ, विद्यालयको शुल्क बुझाउनु छ, ऋणको किस्ता तिर्नु छ, भान्साको सामान किन्नु छ। अब दशैँको खर्च पनि थपिएको छ। बच्चाको रहर पूरा गर्ने कि महिनाभरि घर चलाउने—बाबाको मनमा चलिरहेको हिसाबकिताब बच्चाको आँखासम्म पुग्दैन।
आमाले आफ्ना लागि लुगा किन्ने विचार त्यागिसकेकी हुन्छिन्। छोराछोरीका लागि केही किन्न पाए आफ्नै खुशी पूरा भएको ठान्छिन्। बाबाले पुरानै जुत्ता लगाउँछन्, आमाले पुरानै सारीमा चित्त बुझाउँछिन्, अनि बच्चाको नयाँ लुगामा आफ्नो दशैँ खोज्छन्।
यस्तो त्यागको कुनै विज्ञापन बन्दैन। उनीहरूको संघर्षमा कुनै क्यामेरा पुग्दैन। सामाजिक सञ्जालमा उनीहरूको दशैँ चम्किँदैन। तर नेपाली परिवारको वास्तविक दशैँ यस्तै मौन त्यागमा पनि बाँचेको छ।अचम्म त के छ भने, समाजले बच्चाको नयाँ लुगा हेर्छ, बाबाको ऋण देख्दैन। घरको सजावट हेर्छ, आमाले त्यागेको रहर देख्दैन। हामीलाई खुशीको तस्बिर मन पर्छ, त्यसको पछाडिको संघर्ष पढ्न मन पर्दैन।
कसैको आँगनमा जमरा, कसैको आँगनमा बाढी
दशैँको तयारी भइरहँदा कसैले घर रङ्ग्याउँछ, कसैले घरको भग्नावशेष पन्छाउँछ। कसैले पाहुनाका लागि परिकार तयार गर्छ, कसैले विपत्तिपछि बाँकी रहेको सामान जोगाएर अर्को रात काट्ने उपाय खोज्छ।
बाढीपहिरोले घरबार गुमाएकाहरूका लागि दशैँ केवल चाड होइन, गुमेको जीवन सम्झाउने समय पनि हुन सक्छ। घर भत्किएपछि केवल पर्खाल ढल्दैनन्; वर्षौँको मेहनत, सम्झना र सुरक्षित भविष्यको भरोसा पनि भत्किन्छ।विपत्ति आउँदा उद्धार र राहतका समाचार आउँछन्। आश्वासन सुनिन्छन्। केही दिनपछि समाचारको शीर्षक फेरिन्छ। तर पीडितको जीवनमा शीर्षक फेरिँदैमा समस्या समाधान हुँदैन। उनीहरूलाई भाषणभन्दा सुरक्षित बास चाहिन्छ, आश्वासनभन्दा पुनःस्थापना चाहिन्छ र सहानुभूतिभन्दा प्रभावकारी सहयोग चाहिन्छ। प्रश्न स्वाभाविक छ—विपत्तिमा परेका नागरिकको दुःख चाडपर्वको शुभकामनाभन्दा बाहिर पनि हाम्रो प्राथमिकतामा पर्छ कि पर्दैन?
कसैको आँगनमा जमरा उम्रनु खुशीको कुरा हो। तर त्यही देशमा कसैको आँगन बाढीले बगाएको छ भने हाम्रो उत्सवको संवेदनशीलता पनि परीक्षणमा पर्छ। देशको समृद्धि उत्सवका बत्तीले मात्र होइन, अँध्यारोमा परेका नागरिकसम्म राज्यको सेवा र समाजको साथ पुगेको छ कि छैन भन्ने कुराले देखाउँछ।
महँगीको बजारमा सस्तो भएको छ नागरिकको रहर
दशैँमा बजार सजिन्छ। ‘बम्पर छुट’, ‘विशेष अफर’ र ‘चाडपर्व धमाका’ का विज्ञापन देखिन्छन्। सामान किन्न सक्नेका लागि बजार अवसरले भरिएको हुन्छ। किन्न नसक्नेका लागि भने छुटको बोर्डले पनि महँगो मूल्य नै सम्झाइरहेको हुन्छ।
आम्दानी सीमित छ, खर्च असीमितजस्तो देखिन्छ। खाद्यान्न, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र आवासको खर्चले परिवारको बजेट पहिल्यै थिचिएको हुन्छ। त्यसमाथि दशैँको किनमेल, दक्षिणा र पाहुनाको सत्कार थपिन्छ।
अनि सुरु हुन्छ—‘अरूले के भन्लान्?’ भन्ने सामाजिक अर्थशास्त्र।
छिमेकीले नयाँ लुगा लगायो, हामीले पनि किन्नैपर्ने। आफन्तले ठूलो भोज गर्यो, हामीले पनि गर्नैपर्ने। अरूले धेरै दक्षिणा दिए, हामीले कम दिन नहुने। आफ्नो आम्दानीले धान्छ कि धान्दैन भन्ने प्रश्नभन्दा समाजको नजरमा कस्तो देखिन्छौँ भन्ने चिन्ता ठूलो बन्छ। हामीले दशैँलाई खुशीको पर्वबाट खर्चको प्रतियोगितामा परिणत गर्दै त छैनौँ? ऋण लिएर प्रतिष्ठा जोगाउने अनि वर्षभरि ब्याज तिर्दै जीवन धान्ने बाध्यता कस्तो उत्सव हो?
सामाजिक सञ्जालमा देखिएको भव्यताले सबैको आर्थिक अवस्था बताउँदैन। कसैको तस्बिरमा नयाँ लुगा देखिन्छ, तर त्यसको मूल्य तिर्ने चिन्ता देखिँदैन। कसैको घरमा भोज देखिन्छ, तर ऋणको बोझ देखिँदैन। हामी दृश्यको प्रशंसा गर्छौँ, अदृश्य पीडाको हिसाब गर्दैनौँ।
दशैँमा मीठो खानु गलत होइन, नयाँ लुगा लगाउनु गलत होइन। गलत त त्यो सामाजिक दबाब हो, जसले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार खुशी मनाउनसमेत मानिसलाई लाज मान्न सिकाउँछ।
विदेशमा पसिना, घरमा टीका र बीचमा मोबाइलको स्क्रिन
धेरै नेपाली परिवारको दशैँ विदेशमा काम गरिरहेको सदस्यले पठाएको पैसामा निर्भर छ। कसैले खाडीको गर्मी सहिरहेको छ, कसैले परदेशको एक्लोपन। कसैले आफ्ना छोराछोरीको भविष्यका लागि आफ्नै वर्तमान परिवारबाट टाढा बिताइरहेको छ।
घरमा पैसा पुग्छ, उपहार पुग्छ, नयाँ लुगा पुग्छ। तर सबै कुरा पैसा पठाएर पूरा हुँदैन। आमाको हातको टीका, बाबाको काँध, सन्तानको अँगालो र परिवारसँगै बसेर खाने खानाको मूल्य रेमिट्यान्सको हिसाबमा लेखिँदैन।
विदेशमा रहेको छोराले भिडियो कलमा टीका लगाएको दृश्य हेर्छ। घरमा परिवार मुस्कुराउँछ, उताबाट ऊ पनि मुस्कुराउँछ। कल सकिएपछि दुवैतिर एउटा मौनता बाँकी रहन्छ। घरमा नआएको मान्छेको अभाव र घर फर्कन नपाएको मान्छेको पीडा एउटै स्क्रिनको दुई छेउमा बाँडिन्छ।
रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रलाई टेवा दिन्छ। तर देशको भविष्य यति धेरै नागरिकको अनुपस्थितिमा मात्र निर्भर रहनु कति दिगो हो? युवाको श्रम विदेशमा बेचिएपछि मात्र घरको चुलो बल्ने अवस्था कहिलेसम्म सामान्य मानिरहने?
विदेश जाने युवालाई सफलताको उदाहरण बनाउने समाजले उनीहरू किन जान बाध्य भए भन्ने प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ। विदेशमा कमाएको पैसाको प्रशंसा गर्दा स्वदेशमा अवसर नपाएको पीडा पनि सम्झनुपर्छ।
टीका एउटै, तर सम्मान किन फरक?
दशैँले ठूलालाई आदर, सानालाई माया र सम्बन्धमा आत्मीयता सिकाउँछ। तर हाम्रो व्यवहारमा आर्थिक हैसियतले मानिसको सम्मान निर्धारण गर्न थालेको छ भने संस्कारको अर्थमाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने बेला आएको छ।कसले कति दक्षिणा दियो, कसले कति महँगो लुगा लगायो, कसको घरमा कति पाहुना आए—यी प्रश्नले पर्वको आत्मीयतालाई ओझेलमा पार्न थालेका छन्।
धनी परिवारको भोज प्रतिष्ठा बन्छ, गरिब परिवारको सादगी कहिलेकाहीँ लाजको विषय बनाइन्छ। महँगो उपहार दिने हातको प्रशंसा हुन्छ, खाली हात आउने आफन्तको अवस्थाबारे प्रश्न उठ्छ। यस्तो समाजमा दशैँले सम्बन्ध जोडिरहेको छ कि आर्थिक दूरीलाई झन् देखाइरहेको छ?
टीकाको रातो रङ सबैको निधारमा उस्तै हुन्छ। तर त्यो टीका लगाउने मानिसलाई दिइने सम्मान उस्तै छैन भने हाम्रो संस्कारको बाहिरी रङ त रातो होला, भित्री चेतना भने अझै विभाजित छ।
शुभकामना मात्रै होइन, जवाफदेहिता पनि चाहिन्छ
सरकारले नागरिकलाई सुरक्षित जीवन, रोजगारी, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा र विपत्तिपछिको पुनःस्थापनाको आधार दिनुपर्छ। यी जिम्मेवारीलाई नागरिकको सहानुभूति वा निजी सहयोगको भरमा छोड्न मिल्दैन। राज्यको काम राज्यले गर्नुपर्छ।
तर समाजले पनि आफ्नो हिस्सा स्वीकार गर्नुपर्छ। अभावमा रहेका परिवारलाई सहयोग गर्नु, विपत्तिमा परेकालाई साथ दिनु, अनावश्यक खर्चको प्रतिस्पर्धा नगर्नु र अरूको आर्थिक अवस्थालाई अपमानको विषय नबनाउनु हाम्रो मानवीय दायित्व हो।
नेताले शुभकामना सन्देशसँगै नागरिकप्रतिको जवाफदेहिता सम्झून्। व्यवसायीले उत्सवको अवसरमा नाफा मात्रै होइन, उपभोक्ताको अवस्था पनि सोचून्। परिवारले खर्चको प्रदर्शनभन्दा सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिऊन्। सक्षम व्यक्तिले आफ्नो खुशीको केही अंश अरूको दुःख कम गर्न प्रयोग गरून्।
यी कामले सबै समस्या समाधान गर्दैनन्। तर कम्तीमा हामीले उत्सव मनाउने तरिका र नागरिकप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन सक्छौँ।
अन्तिम प्रश्न: दशैँ कसका लागि?
दशैँ हरेक वर्ष आउँछ। टीका लाग्छ, जमरा राखिन्छ, शुभकामना साटिन्छ। केही दिनपछि बजारको भीड घट्छ, सामाजिक सञ्जालका पोस्ट पुराना हुन्छन् र जीवन फेरि आफ्नै गतिमा फर्किन्छ। तर बेरोजगार युवाको प्रश्न बाँकी रहन्छ। ऋणमा डुबेको परिवारको चिन्ता बाँकी रहन्छ। विपत्तिमा घर गुमाएकाको पीडा बाँकी रहन्छ। परदेशमा रहेको नेपालीको घर फर्किने प्रतीक्षा बाँकी रहन्छ।
हामीले हरेक वर्ष दशैँको विजयको कुरा गर्छौँ। तर कुन विजय? गरिबीमाथि विजय भएको छ? बेरोजगारीमाथि विजय भएको छ? विपत्तिमा परेका नागरिकको असुरक्षामाथि विजय भएको छ? वा केही दिन नयाँ लुगा लगाएर, मीठो खाएर र तस्बिर खिचेर फेरि पुरानै समस्यामा फर्किने अभ्यासलाई नै विजय ठानेका छौँ?
दशैँको खुशी कसैले मनाउन नपाओस् भन्ने होइन। सबैले मनाउन सकून् भन्ने हो। तर उत्सवको उज्यालो आफ्नै घरको भित्ताभित्र सीमित राखेर समाजको अँध्यारोलाई बेवास्ता गरियो भने त्यो खुशी अपूरो रहन्छ।
देशको समृद्धि केही मानिसका घरमा थुप्रिएको सम्पत्तिले मात्र मापन हुँदैन। सामान्य नागरिकले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाएको छ कि छैन, बच्चाले नयाँ लुगा माग्दा अभिभावकले ऋणको हिसाब गर्नुपर्छ कि पर्दैन, विपत्तिमा परेको परिवारले समयमै सहारा पाउँछ कि पाउँदैन र युवाले भविष्य खोज्न आफ्नै देश छोड्नुपर्ने बाध्यता कति छ—समृद्धिको वास्तविक परीक्षा यिनै हुन्। यसपालि टीका लगाउँदा निधारको रातो रङसँगै एउटा प्रश्न पनि सम्झौँ—हामीले आफ्नो खुशी मनाइरहँदा कसैको दुःख कम गर्न के गर्यौँ?
किनकि दशैँको वास्तविक विजय नेताको शुभकामना सन्देशमा छैन, बजारको चहलपहलमा मात्रै छैन र महँगो लुगाको चमकमा पनि छैन। त्यो विजय त्यतिबेला हुनेछ, जब गरिबीले कसैको खुशी खोस्ने छैन, विपत्तिले परेका नागरिक राज्यको बेवास्तामा पर्ने छैनन् र परिवारसँग दशैँ मनाउन नेपालीले परदेशको बाध्यतासँग सम्झौता गर्नुपर्ने अवस्था क्रमशः घट्नेछ।
अहिलेलाई देशभरि रातो टीका लागिरहेको छ। तर टीकाको रङले अभावको घाउ छोपिँदैन। शुभकामनाले बेरोजगारी हट्दैन। भाषणले भत्किएको घर बन्दैन। र समृद्धिको नाराले मात्र भोक मेटिँदैन।
यसपालिको दशैँ सबैका लागि सुखद होस्-उत्सव मनाइरहेकाहरूका लागि खुशी, संघर्ष गरिरहेकाहरूका लागि आशा र पीडामा रहेकाहरूका लागि सहारा। यही नै रातो टीकाको वास्तविक अर्थ होस्।
-आयुष बराल
झापा, विर्तामोड
