२९ मंसिर २०७६, आईतवार

सन्दर्भः महिला हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान ‘कसैले नदेखेकाे विधवा महिलामाथि हुने हिंसा’

शोभा बजगाई

नोभेम्बर २५ देखि १० डिसेम्वरसम्मको १६ दिनलाई महिला हिंसा विरुद्धको अन्तराष्ट्रिय अभियानको रुपमा मनाइन्छ । यसलाइ विश्वभर मनाउदै आएको २७ बर्ष भईसकेको छ । यस वर्ष पनि “लैङ्गिक हिंसा र दुव्यवहारःछैन हामीलाई स्विकार” भन्ने राष्ट्रिय नाराका साथ देशव्यापि रुपमा लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान संचालन भईरहेको छ । विशेष गरि यि १६ दिवसहरुलाई महिलाको मानव अधिकारको सवालमा पैरवी गर्ने अवसरका रुपमा लिइन्छ ।
महिला माथि हुने हिंसाका स्वरुपहरु धेरै छन । यि स्वरुपहरु दिनानुदिन बदलिँदै पनि गएका छन । महिलामाथि हुने हिंसाको सम्वोधनका लागि पैरवी गर्ने यो अभियान हामी महिलाका लागि उत्सव हो । यसै सन्दर्भमा समाजको एउटा डरलाग्दो पाटो तर खासै बहस भने नहुने विषयको उठान गर्ने प्रयत्न यस लेखको माध्यमबाट गर्दैछु । विधवा महिलाहरुले विधवा भएकै कारणले परिवार तथा समाजबाट भोग्नुपरेको हिंसालाई महिला हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान अन्र्तगत उठान गर्ने जमर्को गर्दैछु । यसमा एकल शव्दको प्रयोग नगरेर विधवा शव्दकै प्रयोगको सान्दर्भिकता ठान्छु । किनभने महिलाहरु एकल हुने अन्य विभिन्न कारणहरु पनि हुन्छन । तसर्थ यसलाई अन्यथा नठान्दिनुहोला ।
हामीले मनाउने चाडपर्व, हाम्रा जीवनशैलि, रहनसहन र हाम्रो व्यवहारमा सदियौं देखि हामीले पच्छ्याउँदै आएका संस्कार र परम्पराको गहिरो प्रभाव परेको हुन्छ । अक्सर संस्कृतिको नाममा हुने धेरै हिंसाको शिकार महिलाले बन्नुपर्छ । जसलाई हामी हाम्रो संस्कार हो, हामीले संरक्षण गर्नुपर्छ भनेर सहज रुपमा ग्रहण गरिरहेका हुन्छौ । यि संस्कारको नाममा रहेका कुुसंस्कार हामीले नै बनाएका हौं र परिवर्तनका हिस्सेदार पनि हामी हौं भन्ने दुस्साहस हामीमा थोरै छ । यिनै विभिन्न संस्कृति र परम्पराको नाममा विधवा महिलाहरुले आफ्नो जीवनकालमा धेरै पटक हिंसाको शिकार बनिरहनु परेकोछ ।
जसको एउटा उदाहरण दशै हो । मेरी विधवा आमासंग वितेका थुपै्र दशैं जसले कहिले रातो टिकाको नाममा त कहिले रंङ्गिन कपडाको नाममा असंख्य संगिन मेरो छातिभरि रोपेको छ( जो प्रतिनीधिमुलक मात्र हो) । आमाको छाती बिचबाट घटिरहने घटनाक्रम र अन्य महिला जस्तो गरि रमाउन नसक्नुको यथार्थ अरु केही नभएर मेरो बुबाको मृत्यु हो । अर्थात उनी विधवा हुनु हो । यसमा उनको केही दोष छैन । तर समाजले पूर्ण रुपमा दोष उनीमाथि थुपार्छ । उनी चुपचाप सहिरहन्छिन । जब दशैमा परिवारका सदस्यहरुलाई नयाँ लुगा किनिन्थ्यो, मेरी आमाका लागि कहिल्यै राता र उज्याला रंङ्गका लुगा किनिन्नथ्यो । धमिला,सेता र अध्यारा रङ्गका लुगामै मेरी आमा दशैंका तमाम रङ्ग खोज्थिन । जव हजुरबाले टिकाको थालीमा चामल,रातो रङ्ग र दही मिसाएर अक्षता बनाउथे त्यस बखत मेरी आमाको टिका अर्कै ट्रे मा पहेलो केशरी घोलेर बनाइन्थ्यो । आजपनि धेरै महिलाहरुले यहि स्थितीको सामाना गर्नुपरेको छ । यसले महिलालाई प्रत्यक्ष रुपमा हिंसा त गरिरहेकै छ नै जसको मनोसामाजिक असरको हस्तान्तरण छोराछोरीमा भएको एउटा उदाहरण मात्र हुँ म ।
वास्तवमा संस्कृती र परम्पराको परिवर्तनको आवर्तन फरक फरक हुन्छ । परम्पराहरु धेरै पुस्तासम्म समान जस्तै नै रहन्छन । त्यहाँ परिवर्तनको सुक्ष्म संकेत मात्र देखिन्छ । तर परम्पराको सारवान मान्यता भने अपरिवर्तनशिल नै हुन्छ । संस्कृतीका आयामहरु भने विकासक्रम, विज्ञान, आधुनिकीकरण, सामाजिक क्रान्ति तथा सिङ्गो विश्वव्यापीरणको मान्यताले चाँडै परिर्वतन हुन पनि सक्छन् र भइरहेको पनि हामी पाउँछौ । यद्यपी परिवर्तन जटिल प्रक्रिया हो ।
रातो रङ्ग, सिन्दुर र पोते हिन्दु समाजमा सधुवा महिलाले लगाउनै पर्ने गहनाको रुपमा स्विकारिन्छ । यो हाम्रो संस्कार हो , भनिन्छ । अनी श्रीमान्को अवसान भएका महिलाहरुलाई यि सबै गहना प्रयोग गर्नबाट वञ्चित गरिन्छ । यो त भयो सतही र देखिने गरिको विभेद । तर गौण रुपमा विधवा महिलालाई समाज र परिवारले हेर्ने दृष्टिकोण र गर्ने व्यवहार अझ डरलाग्दो छ । जस्तैः अझैपनि ‘विधवालाई बाटोमा देख्दा साईत बिग्रन्छ, श्रीमान टोकुवी’ जस्ता उखान प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यहाँनेर पितृसत्ताको राजनीति जोडिएको छ भन्दा अत्युक्ति नहोला । परम्पराको नाममा भएका धेरै अभ्यासले पितृसत्तालाई मलजल गर्छन् भने महिलालाई कम्जोर बनाउँछन् । तसर्थ, विधवा महिला माथि विभिन्न बहानामा हुने गरेको हिंसा पितृसत्ताको उपज हो ।
सम्पत्ति माथिको अधिकार नहुनु, पारिवारिक निर्णयमा भूमिका नदिईनु, मानशिक यातना, श्रम शोषण, यौन शोषण र विभिन्न किसिमका लाञ्छना विधवा महिला माथि लाग्ने गरेका उदाहरण हुन । जो अहिले पनि हाम्रो समाजमा प्रसस्त पाइन्छ । फेरी पनि म मेरी आमा तर्फ फर्कन्छु । एउटा घटना बारम्बार स्मरणमा आइरहन्छ । म त्यस्तै ५ वर्षकी थिएँ होला । भाईलाइ काखमा राखेर गाईको दुध खुवाउँदै हुनुहुन्थ्यो आमाले त्यसैबेला मेरा काकाले आए र भने, ‘कमाउन पो गाहे छ त, कमाएको ख्वाउन त सजिलै हुन्छ नि π’ यसो भनेर तीखो प्रहार गरेर गए । यसले के प्रमाणित गर्दछ भने मेरी आमाको निरिह अवस्था, उनले गरेको श्रमको आर्थिक गणनाको अभाव,यसको संरक्षक कोही छैन यसलाई जे गर्दा पनि हुन्छ भन्ने दरिद्र मानशिकता नै हो । यसले हिंसालाई निरन्तर बढावा दिन्छ । जसलाई पितृसत्तात्मक सोचले निर्देशित गर्दछ । यसको शिकार आम महिलाको तुलनामा विधवा महिला बढी बन्नु परेको छ ।
जव महिला विधवा हुन्छन उनीहरुको दैनिकी र जीवनशैली पूर्ण रुपमा परिवर्तन हुन्छ । जीवनका शिल्प र भोगाईमा परिवर्तन आउँछ । संसारमा त्यस्तो कुनै मुलुक छैन जहाँ पुरुषहरुका लागि छुट्टै पोशाक अन्य प्रकारका सांकेतिक प्रमाण हुन्, जसले उक्त व्यक्ति विवाहित,अविवाहित अथवा श्रीमतीको मत्यु भएको स्पष्ट पारोस् । तर हामी महिला विशेषगरी हिन्दु महिलाले श्रीमान्संगको सम्वन्धको प्रमाण सहित समाजसंग प्रस्तुत हुनुपर्छ । रातो रंगलाई सुन्दरता र शक्तिको प्रतिकको रुपमा व्याख्या गरिन्छ । यसरी सुन्दर र शक्तिवान् हुने हकलाई श्रीमानको आयुसंग रातो रंगले जोडेर महिलालाई जीवनकालमा पटक पटक कम्जोर बनाइन्छ ।
नेपालको जनगणना २०६८ अनुसार जम्मा विवाहित जनसंख्याको १७ प्रतिशत महिला विधवा रहेका छन् भने पुरुष २.१ प्रतिशत पुरुष बिदुर । यसले के स्पष्ट पार्दछ भने पुरुषहरु विदुर भएको हाम्रो समाज, परिवार र संरचनाले स्किार्दैन । श्रीमतीको मृत्यु पश्चात पुरुषलाई दोस्रो विवाह गर्न केही कुराले पनि बन्देज हुँदैन । मार्ग खुल्ला हुन्छ । परिणामतः विदुर पुरुषले धेरैले दोस्रो विवाह गर्छन । अर्कोतिर विश्व स्वास्थ्य संगठनको पछिल्लो तथ्याङ्ग अनुसार नेपालीको औसत आयु ११७ औं स्थानमा रहेको छ । जसमा महिलाको आयु ७१.६ वर्ष छ, भने पुरुषको ६८.८ रहेको छ । यो तथ्याङ्गले पुरुष भन्दा महिलाको ढिलो मृत्यु हुने कुरा प्रस्ट पार्छ भने पुरुष विदुर हुने अवस्था महिलाको तुलनामा अझ कम रहेको र विवाह गर्ने दर भने उच्च रहेको छर्लङ्ग हुन्छ ।
न्याय पाउनु र न्यायको प्रत्याभुत गर्नु फरक विषय हुन । हाम्रो मुलुकमा महिलाले न्याय पाउन कति कठिन छ भन्ने उदाहरण पछिल्लो समयमा बाहिरिएका बलात्कार तथा यौनजन्य हिंसा न्युनिकरणमा भएका उजुरी र अनुसन्धान प्रक्रियाले प्रमाणित गरेकै छ । रह्यो कुरा सामाजिक न्यायको । जो व्यक्ति र समाज बिचको निश्पक्ष र न्यायिक अवधारणा हो । परम्पराले निर्देशित गरेका मान्यताहरु हाम्रो मस्तिष्कमा जरा गाढेर बसेका हुन्छन् । यसलाई भत्काउन कठिन छ तर असम्भव भने पक्कै छैन । बस् हामीले अव सुरुवात गर्नुछ ।

(लेखकमा  विराटनगरमा रहेर महिला अधिकारकाे क्षेत्रमा काम गरेकाे लामाे अनुभव छ)

सम्बंधित खबरहरु


प्रतिक्रिया लेख्नुहोस