-चन्द्र पौडेल
भूकम्पदेखि महामारी र आन्दोलनसम्मका संकट झेलेको नेपाल अहिले जलवायुजन्य विपत्तिको नयाँ चुनौतीसँग जुध्दै।
भदौ १० गते रसुवा क्षेत्रबाट सुरु भएको विनाशकारी बाढीले नेपाललाई गम्भीर मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्यायो। हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी तथा भू–स्खलनजन्य घटनाबाट उत्पन्न आकस्मिक बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङलगायत जिल्लाहरूमा जनधनको ठूलो विपत्ति निम्त्याउँदै देशलाई फेरि एकपटक प्राकृतिक विपत्तिको कठोर यथार्थसँग सामना गराइरहेको छ।
नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा एकपछि अर्को संकटको सामना गर्दै आएको छ। वि.सं. २०७२ वैशाख १२ गते (२५ अप्रिल २०१५) आएको ७.८ म्याग्निच्युडको विनाशकारी गोरखा भूकम्पले करिब ९ हजार नागरिकको ज्यान लियो, लाखौं मानिस विस्थापित भए र देशका भौतिक तथा सांस्कृतिक संरचनामा गम्भीर क्षति पुर्यायो।
भूकम्पको पीडा सेलाउन नपाउँदै सोही वर्ष मधेश आन्दोलन र त्यसपछिको नाकाबन्दीले देशभर इन्धन, औषधि तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुको अभाव सिर्जना गर्यो। त्यसपछि विश्वव्यापी कोभिड–१९ महामारीले नेपालको स्वास्थ्य, शिक्षा, पर्यटन र अर्थतन्त्रलाई नराम्ररी प्रभावित बनायो। अझ गत वर्ष भदौ २३–२४ गते भएको युवा नेतृत्वको आन्दोलनले सुशासन, पारदर्शिता र राजनीतिक उत्तरदायित्वको विषयलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो।
यस्ता राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक संकटहरूबाट गुज्रिरहेको नेपाललाई यस वर्षको विनाशकारी बाढीले फेरि एकपटक गम्भीर चुनौतीको सामना गराएको छ। यस घटनाले नेपाल केवल मनसुनी वर्षाको जोखिममा मात्र नभई जलवायु परिवर्तनका कारण उत्पन्न नयाँ प्रकृतिका विपत्तिसमेत भोग्न बाध्य भएको स्पष्ट पारेको छ।
नेपाल प्राकृतिक रूपमा सुन्दर देश भए पनि यसको भौगोलिक संरचना विपत्तिको दृष्टिले निकै संवेदनशील छ। उत्तरमा हिमाल, बीचमा पहाड र दक्षिणमा तराई रहेको नेपालको भू–बनोटले बाढी, पहिरो, डुबान तथा भू–स्खलनको जोखिम बढाउँदै आएको छ। अत्यधिक वर्षा, कमजोर भूगर्भीय संरचना र अव्यवस्थित बस्ती विकासका कारण हरेक वर्ष प्राकृतिक विपत्तिले ठूलो क्षति पुर्याउने गरेको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा विपत्तिको स्वरूप बदलिँदै गएको देखिन्छ। विगतमा मुख्य रूपमा मनसुनी वर्षाका कारण बाढी आउने गर्थ्यो भने अहिले हिमनदी पग्लिने, हिमताल विस्तार हुने तथा हिमाली क्षेत्रमा हुने ठूला भू–स्खलनले समेत विनाशकारी बाढी निम्त्याउन थालेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालको तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीहरू अस्थिर बन्दै गएका छन्, जसले भविष्यमा अझ ठूलो जोखिम निम्त्याउने विज्ञहरूको चेतावनी छ।
बाढी र पहिरोले केवल घर, सडक र पुलहरू मात्र नष्ट गर्दैनन्, यसले देशको अर्थतन्त्र, कृषि, पर्यटन र सामाजिक संरचनामाथि पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। कृषियोग्य जमिन बगरमा परिणत हुन्छ, पशुधन नष्ट हुन्छ, सडक अवरुद्ध हुन्छन् र व्यापार व्यवसाय प्रभावित हुन्छ। प्रत्येक वर्षको विपत्तिपछि पुनर्निर्माणमा राज्यले ठूलो रकम खर्च गर्नुपर्छ, जसले विकासका अन्य कार्यक्रमहरूलाई समेत असर पार्छ।
भविष्यतर्फ हेर्दा चुनौतीहरू अझ गम्भीर देखिन्छन्। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बढ्दै जाँदा अत्यधिक वर्षा, हिमताल विस्फोट, आकस्मिक बाढी तथा ठूला पहिरोका घटनाहरू बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। यदि समयमै आवश्यक तयारी गरिएन भने खाद्य संकट, व्यापक बसाइँसराइ, बेरोजगारी, आर्थिक क्षति तथा विकास निर्माणमा अवरोध जस्ता समस्याहरू झन् जटिल बन्न सक्छन्।
यस्ता जोखिम न्यूनीकरणका लागि आधुनिक पूर्वसूचना प्रणालीको विस्तार, हिमताल तथा नदीहरूको नियमित निगरानी, वन संरक्षण, वृक्षारोपण, सुरक्षित बस्ती विकास तथा वातावरणमैत्री पूर्वाधार निर्माणमा जोड दिन आवश्यक छ। साथै, विपद् व्यवस्थापनलाई राहत र उद्धारमा मात्र सीमित नराखी दीर्घकालीन योजना, अनुसन्धान र जनचेतनासँग जोड्नुपर्छ।
अन्ततः, गोरखा भूकम्प, मधेश आन्दोलन, नाकाबन्दी, कोभिड–१९ महामारी, भदौ २३–२४ को युवा आन्दोलन र हालको विनाशकारी बाढी जस्ता घटनाहरूले नेपाललाई बारम्बार कठिन परीक्षाबाट गुजारेका छन्। तर यिनै घटनाहरूले संकटप्रति सचेत, जिम्मेवार र सक्षम राष्ट्र निर्माणको आवश्यकता पनि स्मरण गराएका छन्। आज प्रकृतिले दिएको चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक बुझेर वैज्ञानिक योजना, वातावरण संरक्षण र दिगो विकासको मार्गमा अघि बढ्न सके मात्र भोलिको नेपाल सुरक्षित, समुन्नत र विपद् प्रतिरोधी बन्न सक्छ। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको त्रासलाई आशा र तयारीमा बदल्नु आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय आवश्यकता हो।
यस विनाशकारी बाढी र पहिरोमा परी ज्यान गुमाउनु भएका सम्पूर्ण आमा-बुवा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी तथा नागरिकहरूप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु। साथै, घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्यलाभको कामना गर्दै शोकाकुल परिवारजनमा गहिरो समवेदना व्यक्त गर्दछु। आफ्ना प्रिय आमा-बुवा, सन्तान तथा परिवारका सदस्य गुमाउनुपरेको पीडा असह्य हुन्छ। यस दुःखद घडीमा सम्पूर्ण शोकसन्तप्त परिवारलाई धैर्य धारण गर्ने शक्ति प्राप्त होस् भनी भगवानसँग प्रार्थना गर्दछु। विपत्तिका कारण सिर्जित पीडालाई सहेर पुनः उठ्ने साहस, एकता र आत्मबल सबै नेपालीमा कायम रहोस्।
