क्यान्सर आज नेपालका हजारौँ परिवारका लागि केवल एउटा रोगको नाम मात्र होइन, यो एउटा परिवारको आर्थिक, मानसिक र सामाजिक जीवनलाई नै हल्लाइदिने ठूलो चुनौती बनेको छ। क्यान्सरको नाम सुन्नेबित्तिकै बिरामी र परिवारको मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ—“अब उपचार खर्च कसरी जुटाउने?” रोगसँग लडिरहेको बिरामीले आफ्नो जीवन बचाउने चिन्ता गर्नुपर्ने समयमा उपचार खर्चको चिन्ता गर्नुपर्ने अवस्था आउनु अत्यन्त दुःखद हो। क्यान्सरको उपचार लामो र खर्चिलो हुन सक्छ। परीक्षण, शल्यक्रिया, केमोथेरापी, रेडियोथेरापी, औषधि तथा नियमित फलोअपका कारण सामान्य परिवारले कल्पना गरेभन्दा धेरै खर्च हुन सक्छ।
आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारका लागि यस्तो खर्च धान्न झन् कठिन हुन्छ। त्यसैले अब क्यान्सर उपचारलाई केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको विषयका रूपमा होइन, राज्यको सामाजिक उत्तरदायित्व र नागरिकको जीवनसँग जोडिएको विषयका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ। क्यान्सर लागेकै कारण परिवार गरिब हुनु हुँदैन नेपालमा सरकारले विपन्न नागरिकका लागि क्यान्सरलगायत केही गम्भीर रोगको उपचारमा निःशुल्क सुविधा दिँदै आएको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयले क्यान्सरसम्बन्धी विपन्न नागरिकका लागि निःशुल्क उपचारको विवरणसमेत सार्वजनिक गरेको छ। त्यस्तै, स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रममा आबद्ध क्यान्सर बिरामीले तोकिएको प्रक्रियामार्फत थप रु. १ लाखसम्मको सुविधा प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था पनि छ। यी व्यवस्था सकारात्मक छन्। तर हाम्रो माग यतिमै सीमित हुनु हुँदैन। क्यान्सर लागेका नागरिकले आफ्नो आर्थिक अवस्था प्रमाणित गर्न नसकेर उपचारबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। नेपालभर क्यान्सरको उपचार राज्यले सुनिश्चित गर्नुपर्छ। धनीका लागि उपचार र गरिबका लागि भाग्यमा छोड्ने अवस्था अन्त्य गरौँ क्यान्सर कसैलाई धनी–गरिब हेरेर लाग्दैन। रोगले बैंक ब्यालेन्स, घरजग्गा वा आर्थिक हैसियत हेर्दैन। तर उपचारको समयमा आर्थिक अवस्थाले ठूलो फरक पार्छ। सम्पन्न परिवारले महँगो उपचार गर्न सक्छ। तर दैनिक ज्यालादारी गरेर परिवार पाल्ने नागरिकका लागि लाखौँ रुपैयाँको उपचार खर्च कल्पनाभन्दा बाहिरको कुरा हुन सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य सेवा नागरिकको आर्थिक हैसियतअनुसार फरक हुनु हुँदैन।
जीवन बचाउने उपचार पैसा भएका मानिसको मात्र अधिकार हुनु हुँदैन। नेपालभर क्यान्सर उपचार निःशुल्क बनाऔँ सरकारले देशभरका सरकारी अस्पताल तथा आवश्यकताअनुसार तोकिएका सेवा प्रदायक अस्पतालमार्फत क्यान्सरको उपचार निःशुल्क वा राज्यको पूर्ण आर्थिक जिम्मेवारीमा उपलब्ध गराउने दीर्घकालीन नीति बनाउनुपर्छ। यसमा केवल अस्पतालको बेड मात्र होइन— क्यान्सर परीक्षण तथा निदान शल्यक्रिया केमोथेरापी रेडियोथेरापी आवश्यक औषधि नियमित परीक्षण फलोअप उपचार आवश्यक रेफरल सेवा जस्ता उपचारका मुख्य पक्षलाई समेटिनुपर्छ। निःशुल्क उपचारको अर्थ बिरामीलाई अस्पतालसम्म बोलाएर केही सेवा निःशुल्क दिनु मात्र होइन। बिरामीको उपचार पूरा हुने गरी राज्यले जिम्मेवारी लिनु हो।
विराटनगर र कोशी प्रदेशमा पनि विशेष ध्यान आवश्यक पूर्वी नेपालका बिरामीका लागि विराटनगर महत्वपूर्ण स्वास्थ्य केन्द्र हो। त्यसैले कोशी प्रदेशमा क्यान्सर उपचारको पूर्वाधार, विशेषज्ञ चिकित्सक, आवश्यक उपकरण र औषधिको उपलब्धता अझ बलियो बनाउन आवश्यक छ। मोरङ मात्र होइन, सुनसरी, झापा, इलाम, पाँचथर, धनकुटा, तेह्रथुम, भोजपुर, उदयपुरलगायतका जिल्लाबाट उपचारका लागि आउने नागरिकले सहज रूपमा सेवा पाउने वातावरण बनाउनुपर्छ। क्यान्सर उपचारका लागि बिरामीले देशको अर्को कुनामा पुग्नुपर्ने बाध्यता कम गर्नुपर्छ। सरकारसँग हाम्रो माग नेपाल सरकारले क्यान्सर उपचारलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय बनाओस्। आर्थिक अवस्था कमजोर भएकै कारण कुनै नागरिकले उपचार छोड्न नपरोस्।
क्यान्सरको उपचारका लागि घरजग्गा बेच्नुपर्ने, ऋणमा डुब्नुपर्ने वा आफन्तसँग सहयोग माग्दै हिँड्नुपर्ने अवस्था कम गर्न राज्यले ठोस कदम चालोस्। स्वास्थ्य बीमा, विपन्न नागरिक उपचार कार्यक्रम र सरकारी अस्पतालबीच प्रभावकारी समन्वय गरी “बिरामीलाई उपचार चाहिएको समयमा उपचार” सुनिश्चित गरियोस्। अन्त्यमा क्यान्सर लाग्नु कुनै व्यक्तिको गल्ती होइन। क्यान्सर लागेका बिरामीलाई रोगसँग लड्न सहयोग चाहिन्छ, आर्थिक बोझ होइन। आज एउटा परिवार क्यान्सरको पीडामा छ भने भोलि त्यो अवस्था हाम्रो आफ्नै परिवारमा पनि आउन सक्छ। त्यसैले यो विषय कुनै एक व्यक्ति, परिवार वा वर्गको मात्र होइन सम्पूर्ण नेपाली समाजको विषय हो। नेपाल सरकारले नागरिकको जीवनलाई सर्वोच्च प्राथमिकतामा राख्दै नेपालभर क्यान्सर रोगको उपचार निःशुल्क बनाउने दिशामा ठोस कदम चाल्नुपर्छ। हामीले यस्तो नेपाल बनाउनुपर्छ जहाँ “पैसा नभएकै कारण क्यान्सरको उपचार रोकिँदैन।” “गरिब भएकै कारण जीवन गुमाउनुपर्दैन।” र प्रत्येक नेपाली नागरिकले गर्वका साथ भन्न सकोस् “मेरो जीवनको उपचार मेरो राज्यको जिम्मेवारी हो।”
