“ मानव जीवनको सुरक्षा जति महत्वपूर्ण छ, पशु जीवन र पशुधनको संरक्षण पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ।”
नेपाल प्राकृतिक विपद्का दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील देश हो। बाढी, पहिरो, भूकम्प, डुबान, खडेरी तथा हिमताल विस्फोटजस्ता विपद्हरूले हरेक वर्ष मानव जीवन, कृषि, पूर्वाधार र जीविकोपार्जनमा ठूलो क्षति पुर्याउँदै आएका छन्। पछिल्लो समय नेपालमा आएको विनाशकारी फ्ल्यास फ्लडले यस जोखिमको गम्भीरता अझ स्पष्ट पारेको छ। विशेषगरी हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा आएको तीव्र बाढी र पहिरोले बस्ती, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना तथा कृषि क्षेत्रलाई प्रभावित गरेको छ।
तर विपद्को चर्चा गर्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष प्रायः ओझेलमा पर्छ— पशु कल्याण र पशुधनको संरक्षण* ।
नेपालका ग्रामीण तथा कृषि–आधारित परिवारका लागि गाई, भैंसी, बाख्रा, भेडा, बंगुर, कुखुरा तथा अन्य पशुपन्छी केवल जीव मात्र होइनन्; ती परिवारको आम्दानी, खाद्य सुरक्षा, पोषण, सम्पत्ति र भविष्यको आधार हुन्। त्यसैले विपद्का बेला पशुधन गुमाउनु भनेको एउटा जीव गुमाउनु मात्र नभई किसानको आर्थिक तथा सामाजिक सुरक्षाको आधार गुमाउनु पनि हो।
विपद्को समयमा पशु किन बढी जोखिममा हुन्छन्?
फ्ल्यास फ्लडजस्तो आकस्मिक विपद्मा मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नसमेत सीमित समय हुन्छ। यस्तो अवस्थामा पशुहरूलाई सुरक्षित स्थानमा लैजान झनै कठिन हुन्छ। धेरै पशुहरू गोठमा बाँधिएका हुन्छन् र आकस्मिक अवस्थामा आफैं सुरक्षित स्थानमा जान सक्दैनन्।
बाढीका कारण पशुहरू:
* डुबेर वा बगेर मर्न सक्छन्,
* लामो समयसम्म खाना र स्वच्छ पानीबाट वञ्चित हुन सक्छन्,
* चिसो, भिजाइ र हाइपोथर्मियाबाट प्रभावित हुन सक्छन्,
* चोटपटक, हड्डी भाँचिने तथा शारीरिक क्षति हुन सक्छ,
* दूषित पानी र वातावरणका कारण रोगको जोखिममा पर्न सक्छन्,
* तनाव, डर र पीडाबाट गुज्रिन सक्छन्,
* गोठ तथा चरन क्षेत्र नष्ट भएपछि आश्रयविहीन हुन सक्छन्।
त्यसैले पशु उद्धारलाई मानव उद्धारपछि मात्र गरिने कामका रूपमा होइन, समग्र विपद् व्यवस्थापनकै एउटा भागका रूपमा लिनुपर्छ।
पशु कल्याणलाई विपद् पूर्वतयारीमै समावेश गर्नुपर्छ
विपद् आएपछि मात्र पशु उद्धारको योजना बनाउनु प्रभावकारी हुँदैन। विपद् पूर्वतयारी चरणमै पशु कल्याणलाई समावेश गर्न आवश्यक हुन्छ। FAO ले पनि विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा पूर्वतयारी, प्रारम्भिक चेतावनी, रोकथाम, न्यूनीकरण र प्रभावकारी प्रतिकार्यबीचको समन्वयलाई महत्वपूर्ण मानेको छ।
नेपालका बाढी सम्भावित क्षेत्रमा निम्न तयारीहरू गर्न सकिन्छ:
१. जोखिमयुक्त पशुधनको पहिचान
बाढी तथा डुबानको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा रहेका किसान, गोठ र पशुधनको विवरण स्थानीय तहले तयार गर्नुपर्छ। कुन परिवारसँग कति पशु छन्, कुन स्थान जोखिममा छ र पशुलाई कहाँ सार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यांक पहिले नै उपलब्ध हुनुपर्छ।
२. पशुका लागि सुरक्षित स्थानको पहिचान
मानिसका लागि बनाइएका राहत केन्द्रसँगै *Livestock Evacuation Centre* वा पशु आश्रयस्थलको पहिचान गर्नुपर्छ। उच्च भूभाग, विद्यालय परिसर, सामुदायिक भवन वा अन्य सुरक्षित क्षेत्रलाई आवश्यकता अनुसार अस्थायी पशु आश्रयस्थल बनाउन सकिन्छ।
३. पशु उद्धार योजना
कुन पशुलाई पहिले सार्ने, कसरी सार्ने, कसले उद्धार गर्ने र कहाँ राख्ने भन्ने स्पष्ट योजना आवश्यक छ। ठूला पशुका लागि डोरी, हल्टर, अस्थायी पेन, ट्रान्सपोर्ट साधन तथा अन्य आवश्यक सामग्री पूर्वतयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ।
FAO समर्थित बाढी पूर्वतयारी अभ्यासहरूले पनि प्रारम्भिक चेतावनी, समुदायस्तरीय तयारी र कृषि तथा पशुधनसम्बन्धी सम्पत्तिको पूर्व-सुरक्षालाई जोड दिएका छन्। नेपालमै सन् २०२५ मा सप्तरीमा गरिएको बाढी simulation exercise ले समुदाय, स्थानीय सरकार तथा सम्बन्धित निकायबीच समन्वयको महत्व देखाएको थियो।
“Early Warning” सँगै “Early Action” पनि आवश्यक
फ्ल्यास फ्लडमा केही मिनेट वा घण्टाको पूर्वसूचना पनि जीवन बचाउन महत्वपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले मौसम तथा जलसम्बन्धी चेतावनी किसानसम्म सरल भाषामा छिटो पुर्याउनु आवश्यक छ।
तर चेतावनी मात्र पर्याप्त छैन।
Warning → Decision → Evacuation → Shelter → Care
यो श्रृंखला प्रभावकारी हुनुपर्छ।
उदाहरणका लागि, बाढीको सम्भावित चेतावनी प्राप्त भएपछि किसानले:
* पशुलाई उच्च स्थानमा सार्ने,
* पर्याप्त घाँस तथा दाना सुरक्षित राख्ने,
* सफा खानेपानीको व्यवस्था गर्ने,
* आवश्यक औषधि तथा प्राथमिक उपचार सामग्री तयार राख्ने,
* पशुको पहिचानका लागि ट्याग/रेकर्ड सुरक्षित राख्ने,
* पशु चिकित्सक वा प्राविधिकसँग सम्पर्क गर्ने
जस्ता कार्य तत्काल गर्न सक्नुपर्छ।
आपत्कालीन अवस्थामा पशु कल्याणका पाँच आधार
विपद्को समयमा पशु कल्याणका आधारभूत आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ:
१. सुरक्षित आश्रय* – बाढी, पहिरो, चिसो र प्रतिकूल मौसमबाट सुरक्षा।
२. स्वच्छ पानी* – दूषित बाढीको पानीबाट पशुलाई जोगाउने र सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउने।
३. पर्याप्त आहार* – दाना, घाँस तथा आवश्यक पोषणको आपूर्ति।
४. पशु स्वास्थ्य सेवा* – चोटपटक, संक्रमण, निर्जलीकरण, श्वासप्रश्वास तथा अन्य रोगको तत्काल उपचार।
५. पीडा र तनाव न्यूनीकरण* – पशुलाई अनावश्यक बाँधेर नराख्ने, भीडभाड कम गर्ने र सुरक्षित तथा शान्त वातावरण प्रदान गर्ने।
पशु चिकित्सक र पशु स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका
विपद्को समयमा पशु चिकित्सक केवल उपचार गर्ने व्यक्ति होइन, *आपत्कालीन पशु स्वास्थ्य तथा One Health response team* को महत्वपूर्ण सदस्य हुन्।
उनीहरूको भूमिका:
* घाइते पशुको प्राथमिक उपचार,
* आपत्कालीन औषधि तथा सामग्री व्यवस्थापन,
* संक्रामक रोगको निगरानी,
* मृत पशुको सुरक्षित व्यवस्थापन,
* दूषित पानी तथा खानाबाट हुने रोगको जोखिम न्यूनीकरण,
* पशु उद्धार तथा स्थानान्तरणमा प्राविधिक सहयोग,
* पशु कल्याणसम्बन्धी किसानलाई परामर्श,
* राहत शिविरमा पशु स्वास्थ्य सेवा,
* पशुधन क्षतिको प्रारम्भिक मूल्यांकन
जस्ता क्षेत्रमा महत्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी बाढीपछि पशुहरूलाई एकै स्थानमा जम्मा गरिँदा संक्रामक रोग फैलिने जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले *पशु स्वास्थ्य, मानव स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वास्थ्यलाई एकीकृत रूपमा हेर्ने One Health approach* आवश्यक हुन्छ।
बाढीपछि पनि चुनौती समाप्त हुँदैन
बाढीको पानी घटेपछि विपद् समाप्त भएको मान्नु हुँदैन। वास्तवमा त्यसपछि पशु स्वास्थ्यका नयाँ चुनौतीहरू सुरु हुन सक्छन्।
दूषित पानी, कुहिएको जैविक पदार्थ, मृत पशु, लामखुट्टे तथा अन्य vectors का कारण विभिन्न संक्रामक रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। साथै, चरन क्षेत्र तथा घाँस नष्ट हुँदा पोषणको समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।
त्यसैले बाढीपछिको चरणमा:
*Rescue → Treatment → Disease Surveillance → Feed & Water Support → Shelter → Recovery*
लाई समग्र योजनाका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।
FAO ले पनि प्राकृतिक विपद् तथा पशुरोगका कारण हुने आपत्कालीन अवस्थाबाट पशुधन क्षेत्रलाई जोगाउन स्थानीय क्षमता र आपत्कालीन प्रतिकार्य प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ।
पशुधन संरक्षण भनेको किसानको आर्थिक पुनर्स्थापना पनि हो
विपद् प्रभावित किसानका लागि एउटा गाई वा भैंसी केवल पशु होइन। त्यो दैनिक दूध, आम्दानी, परिवारको पोषण र भविष्यको लगानी हो।
यदि विपद्पछि किसानसँग आफ्नो पशुधन बाँकी रहन्छ भने उसले तुलनात्मक रूपमा छिटो आफ्नो आर्थिक गतिविधि पुनः सुरु गर्न सक्छ। तर पशुधन नै नष्ट भयो भने पुनर्स्थापनाका लागि थप समय, लगानी र बाह्य सहयोग आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले *Livestock protection is livelihood protection* भन्ने अवधारणालाई नेपालका विपद् व्यवस्थापन योजनामा समावेश गर्न आवश्यक छ।
अबको बाटो: “मानव–पशु दुवै सुरक्षित”
हालैको फ्ल्यास फ्लडले नेपाललाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ—*विपद् व्यवस्थापन केवल विपद् आएपछि राहत वितरण गर्ने प्रणाली होइन; यो पूर्वतयारी, जोखिम न्यूनीकरण, उद्धार, स्वास्थ्य सेवा र दीर्घकालीन पुनर्स्थापनासहितको चक्र हो।*
यस चक्रमा पशु कल्याणलाई अलग विषयका रूपमा होइन, *मुख्यधाराको हिस्सा* बनाउनुपर्छ।
स्थानीय तहले पशुधनको जोखिम नक्साङ्कन गर्नुपर्छ। पशु स्वास्थ्य कार्यालय तथा पशु चिकित्सकलाई स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समितिसँग जोड्नुपर्छ। किसानलाई नियमित रूपमा पशु उद्धारसम्बन्धी अभ्यास गराउनुपर्छ। पशुका लागि सुरक्षित आश्रय, दाना, पानी, औषधि तथा उद्धार सामग्रीको पूर्वव्यवस्था गर्नुपर्छ।
साथै, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीलाई किसानसम्म पुर्याउँदा *“मानिसलाई मात्र होइन, पशुलाई पनि बचाउने”* सन्देश समावेश गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
नेपालमा जलवायु परिवर्तन, हिमाली जोखिम र अनियोजित विकासका कारण बाढी तथा अन्य प्राकृतिक विपद्को जोखिम अझ जटिल बन्दै गएको छ। हालैको विनाशकारी फ्ल्यास फ्लडले यसको मानवीय तथा आर्थिक मूल्य अत्यन्त ठूलो हुनसक्ने देखाएको छ।
अबको विपद् व्यवस्थापनमा हामीले एउटा स्पष्ट सोच विकास गर्नुपर्छ:
*“मानव उद्धारसँगै पशु उद्धार, मानव स्वास्थ्यसँगै पशु स्वास्थ्य, र मानवीय पुनर्स्थापनासँगै पशुधनको पुनर्स्थापना।”*
किनकि पशु बचाउनु भनेको केवल एउटा जीवन बचाउनु होइन—
*एउटा परिवारको आम्दानी बचाउनु हो, किसानको भविष्य बचाउनु हो, खाद्य सुरक्षा बचाउनु हो र समुदायको पुनर्स्थापना छिटो गराउनु हो।*
त्यसैले *Animal Welfare should be an integral part of Disaster Preparedness and Emergency Response Programme* भन्ने अवधारणा अब नारामा मात्र सीमित नरही नेपालका राष्ट्रिय, प्रदेश तथा स्थानीय विपद् व्यवस्थापन योजनाको व्यवहारिक हिस्सा बन्नुपर्छ।
