प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा मोरङका केही क्षेत्रमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले स्थापित दलका गढ भत्काएको दृश्य देखियो भन्दै त्यसैलाई विराटनगर महानगरपालिकाको आगामी स्थानीय निर्वाचनमा जस्ताको तस्तै दोहोरिने ठान्नु राजनीतिक भ्रम हो।
विराटनगरको निर्वाचन इतिहासले यही तथ्य प्रमाणित गर्छ। २०७४ को स्थानीय निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसका भीम पराजुली २३ हजार ३१ मतसहित मेयर निर्वाचित भएका थिए। उनका निकटतम प्रतिस्पर्धी एमालेका विनोदकुमार ढकालले १७ हजार ३२२ मत पाएका थिए भने तत्कालीन संघीय समाजवादी पृष्ठभूमिका उमेश यादव १४ हजार ९५८ मतसहित तेस्रो भएका थिए। कांग्रेसले मेयर र उपमेयर दुवै पद जित्नुका साथै महानगरका महत्वपूर्ण वडामा आफ्नो प्रभाव कायम गरेको थियो।
२०७९ को स्थानीय निर्वाचनले पनि विराटनगरको मतदाताको मूल प्रवृत्ति बदलेको देखाएन। कांग्रेसका नागेश कोइरालाले ३० हजार १७० मत प्राप्त गरी मेयर जित्दा एमालेका सागर थापाले २१ हजार ४५५ मत पाएका थिए। स्वतन्त्र उम्मेदवार उमेश यादव ८ हजार ७९५ मतसहित तेस्रो र राप्रपाका उम्मेदवार ५ हजार २१६ मतसहित चौथो स्थानमा रहे। कांग्रेस र एमालेबीचको प्रतिस्पर्धा तीव्र भए पनि मेयर पदमा कांग्रेसले ८ हजार ७१५ मतको स्पष्ट अन्तर बनाएको थियो।
यी परिणामले विराटनगरमा पार्टीको संगठन र उम्मेदवारको सामाजिक स्वीकार्यता अझै निर्णायक रहेको देखाउँछ। महानगरका मतदाताले पार्टीलाई मात्र होइन, पार्टीले अघि सारेको व्यक्तिलाई पनि जाँच्ने गरेका छन्। त्यसैले प्रतिनिधिसभामा रास्वपाले पाएको सफलता स्वतः महानगरको मेयर पदमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने निष्कर्ष तथ्यमा होइन, उत्साहमा मात्र आधारित छ।
रास्वपाका समर्थकहरूले मोरङका संसदीय क्षेत्रमा कांग्रेस र एमालेको प्रभाव कमजोर भएको दाबी गर्न सक्छन्। तर संसदीय निर्वाचनको परिणामलाई स्थानीय निर्वाचनको गणितमा सीधा राख्न मिल्दैन। संसदीय निर्वाचनमा मतदाता सरकारप्रतिको असन्तुष्टि, नयाँ राजनीतिक विकल्प र राष्ट्रिय मुद्दाबाट प्रभावित हुन्छन्। स्थानीय निर्वाचनमा भने उम्मेदवारको व्यक्तिगत छवि, स्थानीय काम, नागरिकसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध, वडास्तरीय संगठन र चुनावी व्यवस्थापनले बढी महत्व पाउँछ। विराटनगरको हकमा यो अन्तर अझ स्पष्ट छ।
विराटनगर कुनै सामान्य नगरपालिका होइन। यो नेपालको औद्योगिक, राजनीतिक र ऐतिहासिक केन्द्र हो। यहाँको राजनीतिक चेतना लामो समयदेखि दल, परिवार, सामाजिक समूह र स्थानीय नेतृत्वसँग जोडिएको छ। विराटनगरका मतदाता राष्ट्रिय नाराले प्रभावित भए पनि अन्तिम निर्णय गर्दा आफ्नै टोल, समुदाय र दैनिक समस्यासँग जोडिएको उम्मेदवार अनुहार रोज्छन्। फोहोर व्यवस्थापन, सडक, ढल, खानेपानी, कर, स्वास्थ्य, शिक्षा, बजार व्यवस्थापन र रोजगारीजस्ता विषयमा मतदाताले मेयरको क्षमता मापन गर्छन्। संसद्मा लोकप्रिय देखिनु र महानगर चलाउन सक्ने हुनु एउटै कुरा होइन।
‘बालेन प्रभाव’लाई विराटनगरमा जस्ताको तस्तै लागू गर्ने प्रयास पनि कमजोर राजनीतिक विश्लेषण हो। काठमाडौंमा बालेन्द्र शाहको उदय विशेष स्थानीय असन्तुष्टि, लामो समयदेखि थुप्रिएको महानगरीय निराशा, वैकल्पिक व्यक्तित्व र उनको व्यक्तिगत सार्वजनिक छविको परिणाम थियो। कुनै एक शहरमा बनेको राजनीतिक लहर अर्को शहरमा त्यसैगरी दोहोरिन्छ भन्ने नियम छैन। विराटनगरको सामाजिक बनोट, राजनीतिक इतिहास, मतदाताको सम्बन्ध र स्थानीय नेतृत्वको संरचना काठमाडौंभन्दा फरक छ। त्यसैले बालेनको नाम दोहोर्याउँदैमा विराटनगरमा स्वतः प्रभाव उत्पन्न हुने छैन।
रास्पाको मुख्य कमजोरी अहिले यही हो , उसले विराटनगरका लागि बलियो, स्थानीय रूपमा स्थापित र महानगरको जटिलता बुझ्ने नेतृत्व प्रस्तुत गर्न सकेको छैन। केवल घण्टी चुनाव चिह्नले मत तान्ने आशा गर्नु संगठनको विकल्प होइन। चुनाव चिह्नले प्रारम्भिक आकर्षण दिन सक्छ, तर मेयर जित्न उम्मेदवारले मतदातालाई व्यक्तिगत विश्वास दिलाउनुपर्छ। उसले महानगरको समस्या बुझेको, प्रशासन चलाउन सक्ने, सबै समुदायसँग संवाद गर्न सक्ने र पाँच वर्षको स्पष्ट योजना भएको प्रमाण दिनुपर्छ।तर रास्पाले नयाँ अनुहार प्रस्तुत गर्न सकेको छैन ।एमाले काङ्ग्रेस मधेशीदल र माओबादीबाट राज्नितीमा पाईला टेकेकाहरुनै रास्पा को झणडा बोक्दै र घण्टी बजाउदै हिडेका छन ।
मधेशकेन्द्रित दलहरूको प्रभाव विराटनगरमा कमजोर भएको कुरा अस्वीकार गर्न सकिँदैन। २०७४ मा प्रभावशाली देखिएको मधेशी राजनीतिक शक्ति २०७९ सम्म आइपुग्दा विभाजन, नेतृत्व संकट र संगठनात्मक कमजोरीबाट गुज्रियो।२०८६ सम्म आईपुगदा अधिबेशन सुद्ध गर्न सकेको छैन त्यसैगरी एमालेमा पनि विगतको आकर्षणमा क्षय आएको देखिन्छ। तर एमाले कमजोर भयो भन्दैमा त्यसको सम्पूर्ण मत रास्वपातर्फ जान्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन। एमालेको आफ्नै संगठन, वडा संरचना र अनुशासित मतदाता छन्।काङ्ग्रेस गगन र ईत्तर समूहमा बिभाजित भयेकोले कम्जोर सोच्नु गलत हुनेछ । कांग्रेसको पक्षमा केवल पुरानो विरासत होइन, स्थानीय सञ्जाल, नेतृत्वको निरन्तरता र प्रतिस्पर्धी उम्मेदवार खडा गर्ने क्षमता छ।
कांग्रेसका लागि पनि यो चुनाव सजिलो भने छैन। विगतको जितमा मात्र भर परेर संगठन चल्दैन। नागेश कोइरालाको नेतृत्व, महानगरको कार्यसम्पादन र पार्टीभित्रको गुटगत व्यवस्थापनको मूल्यांकन मतदाताले गर्नेछन्।जुन उत्साह र भरोशा बोकेर नागेश कोईराललाई चुनावमा अत्यधिक मतले बिजय गराईएको थियो फर्केर मतदाताहरु निराश देखिन्छन्। कोइरालाको नेतृत्व अथवा काङ्ग्रेसको कार्यले माहानगरबाशी संतुष्ट छैनन । कांग्रेसले जनतासँग दूरी बढायो, उम्मेदवार चयनमा अहंकार देखायो वा स्थानीय असन्तुष्टिलाई बेवास्ता गर्यो र फेरि पुरानै अनुहार धोई पखाली प्रस्तुत गरयो भने रास्वपाले त्यसबाट लाभ उठाउन सक्छ। तर अहिलेसम्म उपलब्ध निर्वाचन इतिहासले विराटनगरमा कांग्रेसलाई सबैभन्दा बलियो आधार भएको दलका रूपमा देखाउँछ भने एमाले पछयाईरहेको छ ।
यसकारण आगामी स्थानीय निर्वाचनमा विराटनगरको प्रारम्भिक राजनीतिक तस्वीर कांग्रेसको पक्षमा देखिन्छ। एमाले चुनौती दिन सक्ने अवस्थामा छ, तर मेयर पदमा कांग्रेसलाई विस्थापित गर्न उसले २०७९ भन्दा बलियो उम्मेदवार र स्पष्ट रणनीति देखाउनुपर्नेछ। रास्वपाका लागि भने पहिलो चुनौती मेयर जित्नु होइन, आफूलाई केवल संसदीय असन्तुष्टिको पार्टी नभई स्थानीय शासन सञ्चालन गर्न सक्ने राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रमाणित गर्नु हो। त्यो प्रमाणबिना घण्टीको आवाज चुनावी नारामै सीमित हुनेछ।
विराटनगरका मतदाताले संसद्मा परिवर्तनका लागि मत दिन सक्छन्, तर महानगरको नेतृत्व सुम्पिँदा उनीहरूले भरोसा, क्षमता र परिचित जिम्मेवारी खोज्नेछन्। बालेन र रबिको अनुहार तेर्साएर हुनेबाला केहि छैन ।यही कारण मोरङमा संसदीय चुनावको परिणाम देखेर रास्वपा उत्साहित हुनु स्वाभाविक भए पनि विराटनगरमा त्यसैको पुनरावृत्ति हुने ठान्नु राजनीतिक अपरिपक्वता हो। यहाँको चुनाव नाराले होइन, उम्मेदवारको अनुहार, संगठनको जरा र विगतको कामको हिसाबले तय हुनेछ।सर सर्ती हेर्दा रास्पाका कार्यकर्तामा केबल संसदीय चुनावमा चलेकोहुरी फेरि स्थानीयमा चल्ला र माहानगर चलाउला भन्ने सोचमा देखियेको छ ।ढुक्क हुनुहोश त्यो हुरि स्थानीय चुनावमा बिराटनगरमा चल्ने छैन।रबि र बालेनको को अनुहारले मतपेटिकामा मत खस्नेबाला छैन ।
अहिलेसम्मको इतिहास हेर्दा विराटनगरमा कांग्रेसको हालिमुहाली अन्त्य भएको छैनस रास्वपाले त्यसलाई चुनौती दिन सक्ने एक अनुहारसमेत अझै प्रस्तुत गर्न सकेको छैन। त्यसैले विराटनगरबासीले आन्खा बन्द गरेर घण्टीमा मत खशालने छन भनेर रास्पाले भ्रम नपाले हुनछ।
यसकारण आगामी स्थानीय निर्वाचनमा विराटनगरको प्रारम्भिक राजनीतिक तस्वीर कांग्रेसको पक्षमा देखिन्छ। एमाले चुनौती दिन सक्ने अवस्थामा छ, तर मेयर पदमा कांग्रेसलाई विस्थापित गर्न उसले २०७९ भन्दा बलियो उम्मेदवार र स्पष्ट रणनीति देखाउनुपर्नेछ। रास्वपाका लागि भने पहिलो चुनौती मेयर जित्नु होइन, आफूलाई केवल संसदीय असन्तुष्टिको पार्टी नभई स्थानीय शासन सञ्चालन गर्न सक्ने राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रमाणित गर्नु हो। त्यो प्रमाणबिना घण्टीको आवाज चुनावी नारामै सीमित हुनेछ।
विराटनगरका मतदाताले संसद्मा परिवर्तनका लागि मत दिन सक्छन्, तर महानगरको नेतृत्व सुम्पिँदा उनीहरूले भरोसा, क्षमता र परिचित जिम्मेवारी खोज्नेछन्। बालेन र रबिको अनुहार तेर्साएर हुनेबाला केहि छैन । यही कारण मोरङमा संसदीय चुनावको परिणाम देखेर रास्वपा उत्साहित हुनु स्वाभाविक भए पनि विराटनगरमा त्यसैको पुनरावृत्ति हुने ठान्नु राजनीतिक अपरिपक्वता हो। यहाँको चुनाव नाराले होइन, उम्मेदवारको अनुहार, संगठनको जरा र विगतको कामको हिसाबले तय हुनेछ।सर सर्ती हेर्दा रास्पाका कार्यकर्तामा केबल संसदीय चुनावमा चलेकोहुरी फेरि स्थानीयमा चल्ला र माहानगर चलाउला भन्ने सोचमा देखियेको छ । ढुक्क हुनुहोश त्यो हुरि स्थानीय चुनावमा विराटनगरमा चल्ने छैन। रबि र बालेनको को अनुहारले मतपेटिकामा मत खस्नेबाला छैन ।
अहिलेसम्मको इतिहास हेर्दा विराटनगरमा कांग्रेसको हालिमुहाली अन्त्य भएको छैन, रास्वपाले त्यसलाई चुनौती दिन सक्ने एक अनुहारसमेत अझै प्रस्तुत गर्न सकेको छैन।तेशैले बिराटनगरबाशीले आन्खा बन्द गरेर घण्टीमा मत खशालने छन भनेर रास्पाले भ्रम नपाले हुन्छ।