समाजले जुन कुरा नगर्न सिकाउँछ, त्यही कुरा नगर्दा मानिस किन कहिलेकाहीँ समाजबाटै अलग हुन्छ?
म ३० वर्षको भएँ। जीवनको यो यात्रामा एउटा कुरा भने निरन्तर कायम रह्यो—मापसे र लापसेबाट टाढा रहेँ। न मदिरा सेवन गरेँ, न धुम्रपान गरेँ, न कुनै नशालु पदार्थको प्रयोग नै गरेँ।
सामान्य रूपमा हेर्दा यो स्वास्थ्य, अनुशासन र जिम्मेवारीसँग जोडिने सकारात्मक बानी हो। परिवार र समाजले पनि यस्तै कुरा सिकाउँछन्। तर जीवनलाई अलि नजिकबाट नियाल्दै जाँदा मैले एउटा फरक अनुभव गरेँ—यी कुराबाट टाढा रहँदा पनि जीवनका केही सामाजिक अवसर, सम्बन्ध र अनुभवबाट भने अनपेक्षित रूपमा टाढिनुपरेको महसुस भयो।
यो लेख मापसे वा लापसेको समर्थन वा विरोधमा लेखिएको होइन। यो केवल एउटा त्यस्तो अनुभव हो, जुन प्रायः खुलस्त रूपमा चर्चामा आउँदैन।
फुटबलको सपना र सुरु भएको दूरी
सानैदेखि मलाई खेलकुद, विशेषगरी फुटबलप्रति ठूलो आकर्षण थियो। फुटबल खेलाडी बन्ने सपना बोकेर हुर्किएँ। खेलकुदको वातावरणमा हुर्किँदा मेरा धेरै साथीहरू पनि खेलाडी थिए।
तर समयसँगै एउटा फरकपन महसुस हुन थाल्यो। साथीहरूमध्ये कतिपयले कहिलेकाहीँ मदिरा सेवन गर्थे, कतिपय धुम्रपान गर्थे। म भने यी दुवै कुराबाट टाढा रहेँ।
कसैले मलाई नराम्रो भनेन। कसैले प्रत्यक्ष रूपमा समूहबाट निकाल्ने प्रयास पनि गरेन। तर व्यवहारमा एउटा सूक्ष्म दूरी भने देखिन्थ्यो।
कहिलेकाहीँ साथीहरूबीचको घनिष्ठता यस्तै गतिविधिबाट अझ बढेको देखिन्थ्यो। उनीहरूबीच केही साझा अनुभव हुन्थे, केही आफ्नै किसिमका कुराकानी हुन्थे। म भने त्यही घेराको अलि बाहिर उभिएको जस्तो महसुस गर्थेँ।
त्यतिबेला मनमा प्रश्न उठ्थ्यो—के मसँग कुनै समस्या छ?
वास्तवमा समस्या मेरो कुनै खराब व्यवहारमा थिएन। म केवल धुम्रपान र मदिराबाट टाढा रहन चाहन्थेँ। तर कहिलेकाहीँ व्यक्तिगत निर्णयले पनि सामाजिक सम्बन्धमा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्दो रहेछ।
खेलकुदबाट कलेजसम्म
समय बित्दै गयो। फुटबल खेलाडी बन्ने सपना अपेक्षित रूपमा पूरा हुन सकेन। जीवनले अर्को बाटो रोज्यो। कलेज पढ्न थालियो।
साथीभाइसँग घुम्ने योजना बन्न थाले। टुर, नाइट स्टे, क्याम्पिङ, पिकनिकलगायतका गतिविधि जीवनका स्वाभाविक हिस्सा बन्न थाले।
तर त्यहाँ पनि मेरो पुरानो अनुभव दोहोरिन्थ्यो।
धुम्रपान र मदिरा सेवन धेरै जमघटको अनिवार्य हिस्सा नभए पनि कतिपय अवस्थामा ती गतिविधिले समूहको माहोल र सम्बन्धलाई प्रभावित गर्थे। म त्यसबाट टाढा बस्दा आफूलाई अलग राख्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो।
कसैले नराम्रो व्यवहार गरेको हुँदैनथ्यो। तर म आफैं पनि धेरै ठाउँमा सहज हुन सक्दिनथेँ।
त्यसको एउटा परिणाम थियो—मैले अरूले बनाएका धेरै साझा सम्झनाहरू बनाउन सकिनँ।
आज विगतका तस्बिरहरू वा घटनाहरू सम्झिँदा कहिलेकाहीँ लाग्छ, ती यात्रामा म पनि थिएँ, तर ती यात्राका केही महत्त्वपूर्ण सम्झनाहरूमा भने म कतै छुटेको रहेछु।
विद्यार्थी राजनीतिमा पनि उस्तै अनुभव
पछि महेन्द्र मोरङ आदर्श बहुमुखी क्याम्पसमा करिब ६–७ वर्ष विद्यार्थी राजनीतिमा पनि संलग्न भएँ।
विद्यार्थी राजनीति भनेको केवल विचार, संगठन र आन्दोलन मात्र रहेनछ। त्यहाँ पनि व्यक्तिगत सम्बन्ध, मित्रता, जमघट र अनौपचारिक सम्बन्धको ठूलो भूमिका हुँदो रहेछ।
तर यहाँ पनि मेरो पुरानै समस्या थियो।
कतिपय अनौपचारिक जमघटमा मदिरा वा धुम्रपान सामान्यजस्तै हुन्थ्यो। म त्यसमा सहभागी नहुँदा फेरि पनि एउटा अदृश्य दूरी महसुस हुन्थ्यो।
यो दूरी कसैले घोषणा गरेर बनाएको थिएन। कसैले खुलेर भनेको पनि थिएन—‘तिमी यस्ता कुरा गर्दैनौ, त्यसैले हाम्रो समूहमा पर्दैनौ।’
तर सामाजिक सम्बन्धमा सबै कुरा शब्दमा व्यक्त हुँदैनन्।
कतिपय कुरा व्यवहारमा देखिन्छन्। कतिपय अवसरमा महसुस हुन्छन्। कतिपय सम्बन्धको नजिकपनमा देखिन्छन्।
र यही कारणले यो विषय अझ रोचक पनि छ।
समाजको विरोधाभास
हामी बच्चालाई सानैदेखि के सिकाउँछौँ?
धुम्रपान नगर्नू।
मदिरा नखानू।
नशालु पदार्थबाट टाढा रहनू।
स्वास्थ्य बिगार्छ।
भविष्य बिगार्छ।
परिवार, विद्यालय र समाजले यही सन्देश दिन्छ।
तर व्यवहारमा त्यही कुरा नगर्ने व्यक्तिलाई कहिलेकाहीँ फरक व्यवहार गरिन्छ।
‘अलि सोझो रहेछ।’
‘रमाइलो गर्न जान्दैन।’
‘हामीसँग घुलमिल हुँदैन।’
‘अलि फरक खालको छ।’
यस्ता टिप्पणीहरू सधैँ नराम्रो नियतले आएका हुँदैनन्। तर यिनले एउटा सामाजिक मानसिकता भने देखाउँछन्—समूहसँग घुलमिल हुनका लागि समूहका केही व्यवहार अपनाउनुपर्छ।
यहीँनेर एउटा विरोधाभास देखिन्छ।
जुन कुरा नगर्न हामीलाई सिकाइन्छ, त्यही कुरा नगरेको कारण हामीलाई समूहबाट अलग महसुस गराइन्छ।
नशा होइन, स्वीकार्यताको प्रश्न
यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट गर्न आवश्यक छ—मदिरा वा धुम्रपान गर्ने सबै मानिस खराब हुन्छन् भन्ने होइन। मानिसको जीवनशैली, परिस्थिति र व्यक्तिगत निर्णय फरक हुन्छन्।
त्यसैगरी, नखाने मानिस अरूभन्दा राम्रो हुन्छ भन्ने पनि होइन।
समस्या तब सुरु हुन्छ, जब कुनै विशेष व्यवहारलाई मित्रता, मनोरञ्जन वा सामाजिक स्वीकार्यताको मापदण्ड बनाइन्छ।
कसैले पिउँछ भने उसको निर्णय हो।
कसैले पिउँदैन भने त्यो पनि उसको निर्णय हो।
तर कसैले नपिउने निर्णय गरेको कारण उसलाई ‘अलग’ बनाइन्छ भने त्यो व्यक्तिगत निर्णयभन्दा ठूलो सामाजिक प्रश्न बन्न पुग्छ।
मैले के पाएँ, के गुमाएँ?
३० वर्ष पछाडि फर्केर हेर्दा मैले केही कुरा गुमाएको महसुस गर्छु।
सायद केही जमघट छुटे।
सायद केही मित्रता त्यति घनिष्ठ हुन सकेनन्।
सायद केही यात्राका साझा सम्झनाहरू बन्न सकेनन्।
सायद केही सामाजिक अवसर पनि छुटे।
तर बदलामा मैले केही कुरा जोगाएँ पनि।
आफ्नो निर्णयमा नियन्त्रण।
स्पष्ट सोच।
स्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारी।
र आफूले आफैंप्रति राखेको एउटा विश्वास।
त्यसैले अहिले लाग्छ—ती सबै ‘घाटा’ वास्तवमै घाटा थिए त?
सायद थिएनन्।
किनकि जीवनमा सबै अवसर पाउनु मात्र सफलता होइन। कहिलेकाहीँ आफूले नचाहेको कुराबाट टाढा रहन सक्नु पनि आफ्नै किसिमको उपलब्धि हो।
अन्तिम प्रश्न
मेरो अनुभव व्यक्तिगत हो। यसलाई सबै मानिसको अनुभवसँग मिलाउन मिल्दैन। तर यसले एउटा सामाजिक प्रश्न भने अवश्य उठाउँछ।
हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दैछौँ?
जहाँ बच्चालाई धुम्रपान र मदिराबाट टाढा रहन सिकाइन्छ, तर ठूलो भएपछि त्यही कुरा नगर्ने मानिसलाई सामाजिक रूपमा ‘अलग’ महसुस गराइन्छ?
हामीले नशा नगर्न सिकाउनु मात्र पर्याप्त छ कि नशा नगर्ने मानिसको निर्णयलाई सम्मान गर्न पनि सिकाउनुपर्छ?
सायद अब समय आएको छ—हामीले ‘नखाने, नपिउने’ मानिसलाई पनि ‘रमाइलो गर्न नजान्ने’ भनेर हेर्न छाड्ने।
किनकि मित्रताको आधार एउटै बोतल हुनुपर्दैन।
र सम्बन्धको गहिराइ एउटै धुवाँको घेराभित्र मात्र बन्नुपर्दैन।
अन्ततः मेरो ३० वर्षको अनुभवले मलाई एउटा कुरा सिकाएको छ—
जीवनमा केही जमघट छुट्न सक्छन्, केही सम्बन्ध टाढिन सक्छन्, केही सम्झनाहरू बन्न नपाउन सक्छन्। तर आफ्नो विवेक, स्वास्थ्य र आत्मसम्मान जोगाएर बनाएको जीवन पनि आफैंमा एउटा सुन्दर सम्झना हो।
र सायद सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—
समाजले ‘नगर्नू’ भनेको कुरा नगरेर पनि मानिसले समाजमै किन आफूलाई कहिलेकाहीँ दोषी वा अलग महसुस गर्नुपर्छ?
