काठमाडौँ। अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर एक प्रकारको न्यूरोलोजिकल विकाससम्बन्धी अवस्था हो, जसले बालबालिका वा व्यक्तिको सञ्चार क्षमता, सामाजिक अन्तरक्रिया तथा व्यवहारमा प्रभाव पार्दछ । ‘स्पेक्ट्रम’ भन्ने शब्दले यस अवस्थाका लक्षणहरू हरेक व्यक्तिमा फरक–फरक रूपमा देखिने जनाउँछ । त्यसैले अटिजम भएका सबै व्यक्तिलाई एउटै मापदण्डमा राखेर मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन ।
अटिजम भएका व्यक्तिहरूमध्ये केहीलाई न्यूनतम सहयोग मात्र आवश्यक पर्न सक्छ भने केहीलाई दैनिक जीवन सञ्चालनका लागि व्यापक सहयोगको आवश्यकता हुन्छ । विशेषगरी, उनीहरूमा सञ्चार (कम्युनिकेशन) मा कठिनाइ देखिन्छ । आफ्ना भावना वा चाहनाहरू व्यक्त गर्न नसक्दा उनीहरू निराश (फ्रस्ट्रेटेड) हुन सक्छन्, जसका कारण विभिन्न प्रकारका व्यवहारगत प्रतिक्रिया देखिन सक्छन् । सामाजिक अन्तरक्रियाको सन्दर्भमा पनि उनीहरूलाई चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्छ । साथी बनाउन गाह्रो हुनु, सामाजिक मूल्य–मान्यता बुझ्न कठिन हुनु तथा दैनिक दिनचर्यामा सानो परिवर्तन हुँदा असहज महसुस गर्नु जस्ता लक्षणहरू सामान्य रूपमा देखिन्छन् । प्रायः उनीहरू निश्चित रुटिनमा अभ्यस्त हुन्छन् र त्यसमा परिवर्तन हुँदा तनाव महसुस गर्छन् । अटिजम भएका व्यक्तिहरूमा दोहोरिने व्यवहार पनि देखिन्छ, जस्तै एउटै काम पटक–पटक गर्नु, हात हल्लाउनु, ताली बजाउनु आदि । यस्ता व्यवहारहरू व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छन् । साथै, उनीहरूमा संवेदनशीलता उच्च हुने भएकाले आवाज, उज्यालो वा अन्य वातावरणीय उत्तेजनाप्रति तीव्र प्रतिक्रिया दिन सक्छन् ।अटिजमको कारण हालसम्म पूर्ण रूपमा पत्ता लागेको छैन, तर यो मुख्यतः आनुवंशिक तथा मस्तिष्क विकाससँग सम्बन्धित मानिन्छ । महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने अटिजम कुनै रोग होइन र यो कसैबाट सर्ने पनि होइन । त्यसैले यसको दोष अभिभावक वा पालनपोषणलाई दिनु गलत हो । समाजमा प्रचलित विभिन्न मिथकहरू जस्तै पूजा–पाठ वा अन्य माध्यमबाट ‘ठीक हुने’ विश्वास वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छैनन् । अटिजम भएका बालबालिकाको विकासका लागि प्रारम्भिक हस्तक्षेप अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ । यसअन्तर्गत स्पीच थेरापी, व्यवहारिक थेरापी, अकुपेशनल थेरापी आदि समावेश छन्, जसले उनीहरूको सञ्चार, व्यवहार तथा दैनिक जीवनका सीपहरू विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछन् । समयमै सहयोग पाएमा उनीहरूले अन्य व्यक्तिहरू सरह सामान्य जीवनयापन गर्न सक्छन् ।
अटिजम भएका व्यक्तिहरू प्रायः अत्यन्त प्रतिभाशाली, संवेदनशील र सृजनशील पनि हुन्छन् । उनीहरूबाट धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ—जस्तै धैर्यता, लगनशीलता र जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण । उनीहरू एकदमै मायालु, स्मार्ट र युनिक हुन्छन् । उनीहरूको सोच्ने तरिका फरक हुन्छ, तर त्यो नै उनीहरूको विशेषता हो ।
विकसित देशहरूमा अटिजम तथा अन्य विकाससम्बन्धी फरक क्षमता भएका बालबालिकाका लागि समावेशी शिक्षा प्रणाली लागू गरिएको छ । विद्यालयहरूमा शैक्षिक सहायकको व्यवस्था, विशेष कक्षा, यातायात सुविधा तथा विभिन्न सामुदायिक कार्यक्रमहरू उपलब्ध छन् । यस्ता व्यवस्थाले उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बन्न तथा समाजमा सक्रिय सहभागिता जनाउन मद्दत गर्दछ । नेपालजस्ता विकासशील देशहरूमा भने अझै पनि अटिजम भएका बालबालिकाका लागि पर्याप्त शैक्षिक र सामाजिक अवसरहरूको अभाव देखिन्छ । धेरै बालबालिकाले विद्यालयमा भर्ना हुनसमेत कठिनाइ भोगिरहेका छन् । यस अवस्थालाई सुधार गर्न सरकारले विशेष शिक्षा केन्द्र स्थापना गर्ने, समावेशी शिक्षा प्रणाली लागूगर्ने तथा आवश्यक स्रोत–साधन उपलब्ध गराउनेतर्फ ध्यान दिन आवश्यक छ । नेपालमा अटिजम भएका बच्चाहरूको अवस्था हेर्दा धेरै नराम्रो लाग्छ । धेरै बच्चाहरूले स्कुल पढ्न पाउँदैनन्, पढ्ने वातावरण छैन । कतिलाई त घरमै राख्नुपर्ने अवस्था छ । उनीहरूले पढ्ने, सिक्ने अवसर नै पाएका छैनन् । यो कुरा सोच्दा मलाई एकदमै नराम्रो फिल हुन्छ । म आफैं नेपालबाट आएको मान्छे, यहाँ क्यानडामा आएर यही काम गर्दा आफ्नो देशसँग तुलना गर्दा ‘इट्स रियल्ली फिल सो ब्याड’ हुन्छ । किनभने यहाँ चाहिँ हरेक कक्षामा अटिजम भएका वा अरु कुनै पनि स्पेक्ट्रममा भएका बच्चाहरूलाई समावेश गराइन्छ । उनीहरूलाई नियमित कक्षामै राखिन्छ र एकदम राम्रो शैक्षिक सहयोग दिइन्छ ।
अहिले नयाँ सरकार बनिरहँदा म एकदमै आशावादी छु कि अब छिट्टै डीई (डेभलपमेन्ट एजुकेशन)सेन्टरहरू खोलियोस् । हरेक स्कुलमा अटिजम भएका वा अरु कुनैपनि डिसेबलिटीज भएका बच्चाहरूलाई भर्ना गराउने व्यवस्था होस् र उनीहरूले पनि बराबरी रूपमा शिक्षाको अवसर पाउन् भन्ने मेरो चाहना छ । म अहिले अटिजम एजुकेशनल असिस्टेन्टको रूपमा काम गरिरहँदा हरेक दिन, हरेक क्षण अटिजम भएका बच्चाहरूसँग काम गर्ने मौका पाउँछु । यो मेरो लागि एकदमै राम्रो अवसर पनि हो । हामीले उनीहरूबाट धेरै कुरा सिक्न पाउँछौं । वास्तवमै, जीवन एउटा अवसर हो—हामीले त्यसलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ । तर, एउटा कुरा प्रष्ट बुझ्न जरुरी छ—अटिजम हुनु कसैको गल्ती होइन । न यो अभिभावकको गल्ती हो, न पालनपोषणको समस्या । नेपालमा अझै पनि यसबारे धेरै मिथहरू छन्, त्यसैले यो कुरा स्पष्ट गर्न आवश्यक छ ।
समग्रमा हेर्दा अटिजम भनेको एउटा न्युरोलोजिकल डेभलपमेन्ट कन्डिसन हो । यो कुनै सरुवा रोग होइन, न त पछि लाग्ने रोग नै हो । यसलाई सही रूपमा बुझेर, स्वीकार गरेर र उचित सहयोग दिएर यी बालबालिकालाई पनि समाजमा आत्मनिर्भर र सफल बनाउन सकिन्छ ।
अटिजमलाई रोगका रूपमा होइन, फरक क्षमताका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । उचित सहयोग, समझदारी र अवसर प्रदान गरियो भने अटिजम भएका व्यक्तिहरूले पनि पूर्ण र अर्थपूर्ण जीवनयापन गर्न सक्छन् । समाजको दायित्व उनीहरूलाई स्वीकार गर्ने, समर्थन गर्ने र समान अवसर प्रदान गर्ने हो । लेखक क्यानडाको स्कुलमा अटिजम एजुकेशनल असिस्टेन्टको रुपमा काम गर्दै आइरहेकी छन् ।
